Культура Культура

Пазбавілі ад паноў: чаму Чырвоную Армію ў Заходняй Беларусі сустракалі кветкамі

Крыніца малюнка: sputnik.by
 

Сёння масава тыражуецца вялікая колькасць міфаў, якія тычацца працэсу ўваходжання Заходняй Беларусі ў склад Савецкага Саюза. Каб іх выкрыць, аналітычны партал RuBaltic.Ru пагаварыў са спецыялістам у галіне беларускай і польскай гісторыі, дацэнтам кафедры гісторыі паўднёвых і заходніх славян Гістарычнага факультэта МДУ ім. М. В. Ламаносава Юрыем Аркадзевічам БАРЫСЁНКАМ, які 20 верасня ў Калінінградзе прэзентаваў свой даклад «Заходнебеларускае пытанне ў першыя месяцы Другой сусветнай вайны» падчас круглага стала «Пачатак Другой сусветнай вайны. Гістарычныя факты і міфы »на пляцоўцы БФУ ім. І. Канта:

- Спадар Барысёнак, да восені 1939 года Заходняя Беларусь уваходзіла ў склад Польскай Рэспублікі. Як польская ўлада ставілася да беларускага насельніцтва?

- Польская ўлада ставілася да беларускай меншасці цалкам адназначна.

Яшчэ ў пачатку 1920-х гадоў адзін з шматлікіх прэм'ераў Польскай Рэспублікі Леапольд Скульскі сказаў, што праз 50 гадоў ні пра якіх беларусаў у Польшчы ніхто не пачуе.

Іх нават з ліхтарамі ня знойдуць.

У гэты час у Польшчы была распаўсюджана вельмі прыгожая, але не рэалізаваная ў выніку на практыцы федэратыўная тэорыя, згодна з якой з маці Польшчай павінны аб'ядноўвацца ўкраінцы, літоўцы, беларусы. Дык вось, калі ў адносінах да ўкраінцаў польскія ўлады яшчэ нейкую палітыку праводзілі, асабліва ў другой палове 20-х гадоў XX стагоддзя, то ў дачыненні беларусаў у Заходняй Беларусі была тактыка: пачакаць, пакуль пройдзе 50 гадоў і ніводнага беларуса не застанецца.

Адпаведна, калі яшчэ ў 1924 годзе нейкая колькасць беларускіх школ існавала, нават было 4 гімназіі, то ў 1938-1939 навучальным годзе аніводнай беларускай школы не засталося.

То бок у Польшчы душылася нацыянальна-культурная дзейнасць беларусаў, душылася іх палітычная дзейнасць і душылася іх канфесійная свядомасць.

Тактыка ператварэння праваслаўных цэркваў у каталіцкія касцёлы ўвасаблялася ў жыццё яшчэ на прыканцы 30-х гадоў XX стагоддзя.

- А савецкая ўлада неяк спрабавала пратэставаць супраць такой палітыкі?

- Адказваючы на Ваша пытанне, распавяду адну цікавую гісторыю. Арыгінальная была рэакцыя Польшчы на тыя саступкі, якія зрабіў Сталін ў 1938 году (гэта значыць яшчэ да заключэння Пакта Молатава - Рыбентропа), жадаючы пачаць дамаўляцца з Польшчай. У жніўні 1938 года былі распушчаныя кампартыя Польшчы і яе нацыянальныя аддзяленні ў Заходняй Беларусі.

Рэакцыя палякаў была асіметрычня, яны дамаўляцца не захацелі, але выкарыстоўвалі сітуацыю, якая склалася, для працягу ціску па канфесійнай лініі, і больш за 120 цэркваў былі пераробленыя ў касцёлы.

Прычым усё адбывалася па жаданні польскіх рабочых і сялян.

- Зыходзячы з таго, што Вы кажаце, польская ўлада хацела паланізаваць беларусаў. Як у гэтай сувязі беларускае насельніцтва ўспрымала тую дзяржаву, у якой яно пражывала?

- Беларускае насельніцтва ў асноўнай масе, ад палітыкаў да простых сялян, ня лічыла Польшчу сваёй дзяржавай.

Адпаведна, «вызваленчы паход Чырвонай Арміі», як тады пісалі газеты, беларускае насельніцтва ўспрыняла станоўча.

І гэта сапраўды так.

Дарэчы, польская гістарыяграфія бярэ ў двукоссе слова "выбары", якія адбыліся восенню 1939 года, згодна з якімі пераважная большасць насельніцтва Заходняй Беларусі выказалася за ўступленне ў склад Савецкага Саюза, гэта значыць выбары ў Народны сход, які ў кастрычніку прагаласаваў за далучэнне да СССР. Але нельга сказаць, што гэтыя выбары былі сфальсіфікаваныя і не адлюстроўвалі жадання насельніцтва.

Сярод міфаў, якія ўзніклі вакол гісторыі далучэння Заходняй Беларусі да СССР, ёсць міф, згодна з якім беларусы адразу ж пасля ўступлення Чырвонай Арміі на сваю тэрыторыю адчулі цяжкае дыханне Савецкага Саюза. Цяжкае дыханне сапраўды адчулі, але праз некалькі месяцаў.

Першапачатковая ж рэакцыя была зусім натуральная, таму што польскія ўлады як маглі набліжалі момант адрыньвання Заходняй Беларусі.

І, адпаведна, калі гэтыя тэрыторыі сталі рэальна адрыньвацца, гэта адлюстроўвала спадзяванні большасці насельніцтва Заходняй Беларусі.

- А вось калі б тэрыторыя Заходняй Беларусі не ўвайшла ў склад СССР, то што б адбылося з беларусамі праз 50 гадоў? Яны б зніклі? Між тым, пра гэта марыў Леапольд Скульскі і іншыя польскія нацыяналісты.

- Не думаю. Палітыка Польшчы была неэфектыўная па адной простай прычыне: каб весці эфектыўную адукацыйную і іншую асіміляцыйную палітыку (а асіміляцыя з дапамогай адукацыі - гэта самы эфектыўны спосаб, прыгадаем Бісмарка і прускага школьнага настаўніка), патрэбныя сур'ёзныя фінансавыя рэсурсы. А ў той час не хапала грошай нават на польскія школы.

Пэўныя поспехі ў польскіх уладаў былі толькі там, дзе адпаведную асіміляцыйную працу вялі органы польскай памежнай службы. Ім неабходна было лаяльнае мясцовае беларускае насельніцтва, таму што нелаяльныя жыхары - гэта вялікая праблема для аховы мяжы. А ўжо на адлегласці далей 10-15 км ад мяжы, на тэрыторыі, якая польскую памежную службу не цікавіла, усё было значна горш. Там людзі былі прадастаўлены самі сабе. І ўзровень іх жыцця быў цалкам розным.

З гэтым момантам, дарэчы, звязаны яшчэ адзін міф, згодна з якім забеспячэнне таварамі і ўзровень жыцця заходніх беларусаў, хоць яны жылі ў самай беднай акрузе Польшчы, быў значна вышэй, чым у насельніцтва Усходняй Беларусі, якая знаходзілася ў складзе СССР.

Сапраўды, забеспячэнне таварамі ў Заходняй Беларусі было арганізавана лепш, але хто гэтыя тавары мог купіць? Матацыклы і мапеды сустракаліся ў беларускіх вёсках, але гэта былі адзінкавыя асобнікі.

Мемуарысты, якія пакінулі ўспаміны пра гэты перыяд, паказваюць, што ў беларускіх дамах замест драўлянай была глінабітная падлога. І гэта ў рэгіёне, дзе лес меў досыць масавы распаўсюд. Усё таму, што ў палякаў былі жорсткія абмежаванні нават на паходы ў лес.

Збор у лесе грыбоў і ягад жорстка рэгламентаваўся леснікамі, якіх у масавым парадку рэкрутавалі з карэннай Польшчы.
Яны сачылі за тым, каб чалавек ішоў у лес па білеце, таму што тая партызанская дзейнасць, якая была па лініі Камінтэрна да 1925 года, вымушала глядзець за тым, чаму той ці іншы грамадзянін ходзіць у лес.
Такім чынам, польская палітыка ў дачыненні да беларускага насельніцтва была нерацыянальная. Спробы польскіх уладаў весці палітыку асіміляцыі часта насілі дэкларатыўны характар, бо на гэта не хапала грошай.

Калі вобразна, польскія палітыкі выкарыстоўвалі тактыку цяжарнай гімназісткі: авось пройдзе. У нашым выпадку ў гімназісткі нічога не прайшло, і Польшча страціла тэрыторыю Заходняй Беларусі. І ўлічваючы, якую палітыку ў дачыненні Заходняй Беларусі праводзіла Польшча, пераход у склад Савецкага Саюза для беларусаў быў цалкам лагічны.

- А пасля ўступлення савецкіх салдат у Заходнюю Беларусь у верасні 1939 гады як мясцовыя беларусы павялі сябе ў адносінах да польскіх паноў?

- Каб праілюстраваць гэтае стаўленне, прывяду адзін гістарычны факт: пакуль Чырвоная Армія ішла па Заходняй Беларусі, а гэта быў не імгненны працэс, ён заняў некалькі дзён, беларускія сяляне паспелі пазбавіць жыцця 63 польскіх памешчыкаў, асабліва ненавісных ім за папярэднія ўчынкі. Гэта значыць, той класавы мір, пра які марылі ў Польшчы, павярнуўся самымі сапраўднымі класавымі супярэчнасцямі, пра якія ў свой час казалі ў Камінтэрне.

Усё гэта адбывалася таму, што адносіны паміж польскімі памешчыкамі і беларускімі сялянамі ў вельмі многіх выпадках былі далёкія ад той дабратворнай карціны, якую малявалі асобныя польскія гісторыкі.

Даваенная Заходняя Беларусь - гэта тэрыторыя велізарных уладанняў, падобных на лацінаамерыканскія латыфундыі. У сваёй асноўнай масе там пражывалі беларускія сяляне, якія ненавідзелі сваіх спадароў і тую дзяржаву, якая латыфундыстаў падтрымлівае.

- Калі ўжо Вы загаварылі аб міфах далучэння Заходняй Беларусі да СССР, то не магу не задаць гэтае пытанне. Беларускія жыхары савецкім салдатам у верасні 1939 году сапраўды дарылі кветкі? Ці гэта яшчэ адзін міф?

- Кветкі сапраўды былі. На гэтым робіць акцэнт нават афіцыйная беларуская гістарыяграфія. Хоць, вядома, здавалася б, можна падумаць, што гэта традыцыйныя штампы бальшавіцкай прапаганды.

Але на самой справе гэтыя кветкі былі, бо беларускае насельніцтва з прыходам новай улады звязвала надзеі на лепшае жыццё.

Зразумела, што затым наступіла расчараванне, звязанае з тым, што мясцовае насельніцтва сутыкнулася з пэўным дэфіцытам тавараў, дэпартацыямі і іншымі праблемамі.

- А беларускае насельніцтва моцна пацярпела ад дэпартацыяў?

- З Заходняй Беларусі былі дэпартаваныя класава чужыя элементы ў колькасці 120 тысяч чалавек. Разам з тым сярод іх было ўсяго крыху больш за 9 тысяч этнічных беларусаў. Гэта значыць тут быў выбарчы падыход, і беларускіх сялян дэпартацыя практычна не закранула.

- Літаральна праз паўтара года пачалася Вялікая Айчынная вайна. У сувязі з гэтым, з улікам дэпартацыяў, перабудовы жыцця на новы лад, які пэўным катэгорыям насельніцтва даставіў відавочныя нязручнасці, немцаў у Заходняй Беларусі кветкамі ня сустракалі?

- Не, беларускае насельніцтва ставілася да немцаў з вялікім недаверам, таму што немцы лічылі беларусаў памочнікамі бальшавікоў. Польская меншасць памятала, што зрабіла Нямеччына з Польшчай у верасні 1939 года. А яшчэ адна вялікая група, якая жыла ў Заходняй Беларусі, - гэта габрэі, якія ніяк не маглі станоўча ставіцца да прыходу нацыстаў.

Выпадкі калабарацыянізму, безумоўна, сустракаліся, але не насілі масавага характару.

Наадварот, у Заходняй Беларусі існаваў магутны партызанскі рух.

Прычым у двух варыянтах: савецкім і польскім (польскі з 1942 года стаў называцца Арміяй Краёвай).

На сённяшні дзень былі рассакрэчаныя дакументы, якія паказваюць, што бліжэй да 1944 году гэтыя дзве хвалі партызанскага руху пачынаюць паміж сабой канфліктаваць аж да ўзброеных сутычак. Разам з тым гэта ілюструе, што не ўсіх палякаў НКУС выслаў ва ўсходнія раёны Саюза.

Артыкул даступны на іншых мовах:
Абмеркаванне ()