Культура Культура

Польскія паўстанні супраць Расіі: за каго былі беларусы?

Крыніца малюнка: leadadventureforum.com
 

Падзелы Рэчы Паспалітай і далучэнне яе ўсходніх зямель да Расіі прывялі да шэрагу бунтаў і паўстанняў польскай і апалячанай шляхты, якая імкнулася аднавіць сваю згубленую імперыю. Аднак у міфалогіі беларускага нацыяналізму гэтыя паўстанні называюцца ... барацьбой беларусаў супраць «рускіх акупантаў». Аналітычны партал RuBaltic.Ru разабраў, на чыім баку на самой справе былі беларусы ў паўстаннях польскіх паноў.

Палітыка Расійскай імперыі ў дачыненні да праваслаўных тэрыторый былога Вялікага княства Літоўскага была супярэчлівай. Спачатку стаўка рабілася на лаяльнасць мясцовай польскай эліты і яе інтэграцыю ў кіруючы клас імперыі, падобна таму, як гэта адбывалася з нямецкай арыстакратыяй Астзейскага краю.

Калі гэтая тактыка пацярпела няўдачу (гэта стала зразумелым пасля паўстання 1830 году), імперыя нарэшце звярнула ўвагу на сялянскую «рускую» большасць, зрабіўшы менавіта яе апорай сваёй улады.

Гэта было няпроста ва ўмовах захавання саслоўных забабонаў: значнай частцы рускага дваранства і чынавенства ў сацыяльным і культурным плане былі бліжэй польска-літоўскія арыстакраты, чым рускія сяляне.

Канчатковы пералом адбыўся пасля апошняга паўстання 1863 года, калі польскае сацыяльнае і культурнае дамінаванне ў заходніх губернях было канчаткова ўсвядомлена расійскім грамадствам як пагроза.

Асноўнай місіяй імперскай палітыкі пасля гэтага стала ўмацаванне «рускага элемента», у якасці якога разглядаліся мясцовыя праваслаўныя сяляне.

Польскі характар паўстанняў не выклікаў сумневаў ні ў імперскі, ні ў савецкі перыяды. Аднак у сучаснай Беларусі сітуацыя іншая. Атрымлівае ўсё больш шырокае прызнанне міфалогія, у адпаведнасці з якой антырасійскія паўстанні XIX стагоддзя насілі не толькі і нават не столькі польскі, але беларускі характар.

Гэтая легенда з'яўляецца часткай іншага, больш шырокага міфа аб тым, што Рэч Паспалітая была польска-беларускай дзяржавай, і пасля яе падзелаў беларусы разам з палякамі змагаліся за сваю свабоду і незалежнасць супраць «расійскіх захопнікаў».

Паўстанне Тадэвуша Касцюшкі

Тадэвуш Касцюшка, які нарадзіўся ў фальварку Мерачоўшчына на тэрыторыі сучаснай Брэсцкай вобласці, даўно просіцца ў «беларускія героі». З ім звязанае першае буйное паўстанне супраць Расіі і спроба выратаваць Рэч Паспалітую.

Вобраз адважнага «літвіна», які змагаецца за «нашу і вашу свабоду» супраць агрэсара з усходу, выглядае настолькі чароўным, што нават не патрабуе асаблівых доказаў. Беларускія нацыянал-рамантыкі гатовыя верыць у яго безумоўна, не звяртаючы ўвагі на разнастайныя «дробязі», здольныя паставіць пад сумнеў гэтую гераічную карціну вялікай бітвы за нацыянальную свабоду і еўрапейскую будучыню «Беларусі - Літвы».

Напрыклад, забываецца, што абараняў Касцюшка ў тым ліку Канстытуцыю 3 мая 1791 года, у адпаведнасці з якой Вялікае княства Літоўскае пазбаўлялася рэшткаў сваёй прывіднай дзяржаўнасці. Дарэчы, менавіта з ВКЛ звычайна звязваюць беларускую палітычную суб'ектнасць у межах Рэчы Паспалітай.

Ян Мацейка. «Бітва пад Рацлавіцамі»Ян Мацейка. «Бітва пад Рацлавіцамі»

Канстытуцыя 3 мая была завяршальным акордам доўгага працэсу зліцця «палітычных народаў» (гэта значыць арыстакратыі) Польшчы і Літвы ў адзіную супольнасць, якая па мове, рэлігіі і самасвядомасці была, безумоўна, польскай.

Тадэвуш Касцюшка быў заўзятым польскім унітарыстам, у якога не засталося нават рэшткаў рэгіянальнага патрыятызму.

Ён усведамляў, што далёка не ўсё насельніцтва Рэчы Паспалітай з'яўляецца польскім, аднак бачыў у ім толькі этнаграфічны матэрыял для прасоўвання польскай ідэнтычнасці і мовы.

Па сутнасці, Касцюшка выступаў з праграмай канчатковай асіміляцыі «русінаў», гэта значыць усходніх славян Рэчы Паспалітай: «Прывучаць іх [русінаў] трэба да польскай мовы, хай па-польску ўсе іх службы будуць. З часам дух польскі ў іх увойдзе. За ворага будзем потым лічыць таго, хто б не ведаў мовы народнай. Пачне ненавідзець маскаля, прусака і аўстрыяка так, як француз ненавідзіць ангельца».

Вайна 1812 года

Вайну 1812 года ў Расіі прынята называць Айчыннай. Да нядаўняга часу была яна такой і для беларусаў. Будучы часткай агульнай Айчыны, пакаленні беларусаў прывыклі атаясамліваць сябе з перамогамі рускай зброі, у свядомасць трывала ўвайшоў вобраз той вайны, які стварыла класічная руская літаратура.

Акрамя таго, на тэрыторыі Беларусі ёсць значныя памятныя мясціны, звязаныя з вайной 1812 года - у першую чаргу, пераправа праз Бярэзіну ў раёне вёскі Студзёнка, якая стала сімвалам канчатковага краху напалеонаўскай авантуры.

Аднак з распадам СССР айчыны ў рускіх і белорусов падзяліліся, а значыць, пачаў пераглядацца і характар падзей 1812 года. Паступова ў Мінску пачаў браць верх пункт гледжання, што вайна гэтая была для Беларусі чужой, а беларуская тэрыторыя стала арэнай проціборства аднолькава чужых мясцоваму насельніцтву сіл. Стала ўкідвацца ідэя, што вайна на тэрыторыі Беларусі насіла грамадзянскі характар, бо розныя групы насельніцтва ваявалі як на баку Расіі, так і на баку Напалеона.

Потым пачаў прасоўвацца і адкрыта «пронапалеонаўскі» дыскурс, абумоўлены тым, што Напалеона падтрымала большая частка мясцовай арыстакратыі, якая звязвала з ім надзеі на аднаўленне Рэчы Паспалітай і Вялікага княства Літоўскага.

Напалеон, такім чынам, ператвараўся ледзь не ў вызваліцеля.

Перагляд падзей 1812 года выклікаў і маленькую вайну помнікаў. Калі ў Полацку было вырашана аднавіць манумент падзеям 1812 года, які быў знесены бальшавікамі, гэта выклікала вельмі негатыўную рэакцыю «свядомай» інтэлігенцыі, якую, відавочна, збянтэжыла наяўнасць на помніку расійскіх двухгаловых арлоў. Тым не менш помнік быў адноўлены.

Помнік героям Айчыннай вайны 1812 года ў Полацку / Фота: holiday.byПомнік героям Айчыннай вайны 1812 года ў Полацку / Фота: holiday.by

Што ж, арыстакратыя на тэрыторыі Беларусі і Літвы сапраўды адзначылася актыўнай падтрымкай Напалеона, і ў гэтым сэнсе сітуацыя тут прынцыпова адрознівалася ад унутраных абласцей Расіі, дзе паўстаў устойлівы антынапалеонаўскі кансенсус усіх пластоў грамадства.

Зноў жа, мясцовыя арыстакраты ўсвядомлівалі сябе як частка вялікага польскага народа, у шматлікіх закліках гучалі мантры аб непарыўным нацыянальным адзінстве Белай Русі, Літвы і Польшчы.

У гэты перыяд сапраўды была распаўсюджана ідэя аднаўлення Вялікага княства Літоўскага як аўтаномнага суб'екта, прычым падтрымліваў яе ... расійскі імператар Аляксандр I, які яшчэ да напалеонаўскага нашэсця планаваў такім чынам адабрадзеіць арыстакратыю далучаных ад Польшчы тэрыторый.

Разумеючы, што разлічваць на паўнавартаснае аднаўленне Рэчы Паспалітай у той перыяд было немагчыма, мясцовыя польскія патрыёты чапляліся за гэты шанец. Напалеон таксама не спяшаўся аднаўляць былую Рэч Паспалітую, і палякі былі гатовыя «прадаць» яму гэтую ж ідэю аднаўлення ВКЛ. Так што гэтыя геапалітычныя праекты былі вельмі далёкія ад іх сучасных беларускіх інтэрпрэтацый.

Аднаўленне ВКЛ успрымалася не як "адраджэнне беларускай дзяржавы», а як частковае аднаўленне Рэчы Паспалітай ва ўмовах немагчымасці дамагчыся большага.

Што тычыцца простага народа, то ён быў бязмерна далёкі ад усіх гэтых пражэктаў і аказваў французскім войскам, якія спустошвалі край, пасіўны, а нярэдка і вельмі актыўны супраціў.

Паўстанне 1830 года

Вобраз гэтага паўстання, мабыць, у найменшай ступені распрацаваны ў беларускай нацыяналістычнай міфалогіі. Яно не спарадзіла яркіх персаналій - выхадцаў з тэрыторыі сучаснай Беларусі, якіх можна было б кананізаваць у якасці мясцовых «змагароў за незалежнаць». Тым не менш яно, безумоўна, ўпісваецца ў агульную канву міфа пра чаргу паўстаньняў «беларусаў супраць Расіі».

Паўстанне 1863 года

Самы папулярны і, бадай, найбольш дэструктыўны міф звязаны з апошнім польскім паўстаннем на тэрыторыі Расійскай імперыі.

У сучаснай Беларусі яно больш вядома як «нацыянальна-вызваленчае паўстанне пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага", і ёсць падазрэнне, што некаторыя беларускія патрыёты нават не здагадваюцца пра тое, што асноўныя падзеі гэтага паўстання адбываліся на тэрыторыях Польшчы і Літвы, а не Беларусі.

У адрозненне ад міфаў аб іншых польскіх паўстаннях, якія ствараліся ўжо ў перыяд незалежнасці, міф пра «паўстанне Кастуся Каліноўскага» мае яшчэ савецкую генеалогію.

Паўстанне 1863 г. ідэалагічна трохі адрознівалася ад папярэдніх. Другая палова XIX стагоддзя - час актыўнага распаўсюджвання рэвалюцыйна-дэмакратычных і народніцкіх ідэй. Таму, калі папярэднія польскія паўстанні насілі выключна арыстакратычны характар, то ў 1863 годзе частка паўстанцаў ўжо спрабуе звяртацца да шырокіх народных масаў, у тым ліку ў Літве і Беларусі.

Відавочна, гэтыя рэвалюцыйна-дэмакратычныя настроі падштурхнулі Вікенція Канстанціна Каліноўскага і яго паплечнікаў пачаць выпуск агітацыйнага лістка «Мужыцкая праўда» на «народнай» мове. «Мужыцкая праўда»,якую часам прэтэнцыёзна клічуць першай беларускай газетай, друкавалася польскім шрыфтам, але на мове, набліжанай да гутарковай беларускай.

Аднак яе змест - цалкам традыцыйная агітацыя ў духу настальгіі па Рэчы Паспалітай і распальванне нянавісці да «маскалёў», з далучэннм сацыял-папулісцкай рыторыкі.

Па сутнасці, «Мужыцкая праўда» ўяўляла сабой адаптацыю старога польскага арыстакратычнага патрыятызму да новых рэвалюцыйна-дэмакратычных сацыялістычных ідэй. Адсюль гутарковая мова і знарок паніжаны стыль.

Mużyckaja prauda (Мужыцкая праўда) № 3 / Фота: archives.gov.byMużyckaja prauda (Мужыцкая праўда) № 3 / Фота: archives.gov.by

Аднак Каліноўскі клікаў змагацца зусім не за Беларусь (гэтае слова ў агітацыйных лістках не сустракаецца ні разу), а за ўсё тую ж Рэч Паспалітую - разам з «братамі-палякамі" і супраць "маскалёў".

Іншая справа, што бачыў ён гэтую новую Рэч Паспалітую ў духу сацыялістычных народніцкіх утопій, а не арыстакратычнай рэспублікі, якой яна калісьці была. Лісткі «Мужыцкай праўды» прадстаўляюць мудрагелістую сумесь агрэсіўнага польскага нацыянал-шавінізму і наіўнага народніцкага сацыялізму.

Поспеху гэтая агітацыя не мела.

На тэрыторыю Беларусі паўстанне практычна не распаўсюдзілася. Яно закранула толькі найбольш паланізаваныя паўночна-заходнія раёны і абмежавалася асобнымі сутычкамі на астатняй тэрыторыі.

Народ застаўся глухі да агітацыі інсургентаў. Больш за тое, яны здолелі абурыць сялян рабаваннямі, тэрорам і жорсткімі расправамі з праваслаўнымі святарамі, таму яны нярэдка арганізоўвалі аблавы супраць паўстанцаў і здавалі іх уладам.

Артыкул даступны на іншых мовах:
Абмеркаванне ()